“เพราะเราอยู่ในโลกที่ไม่สมบูรณ์ เพราะฉะนั้น จึงไม่มีกลไกใดที่สมบูรณ์แบบ สำหรับการออกแบบนโยบายสาธารณะ”

คือคำกล่าวจากปาฐกถาเกียรติยศในหัวข้อ “วิวัฒนาการของนโยบายสาธารณะและการพัฒนาประเทศไทย จากอดีตสู่อนาคต” โดยศาสตราจารย์พิเศษ ดร.ทศพร ศิริสัมพันธ์ เลขาธิการสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ประธานที่ปรึกษาและผู้ก่อตั้ง สถาบันนโยบายสาธารณะและการพัฒนา ในงานการประชุมวิชาการประจำปี ในหัวข้อ “Thailand 2020s and Beyond: Building a Better Society Together” ณ สามย่านมิตรทาวน์ ฮอลล์ 1 ชั้น 5 อาคารสามย่านมิตรทาวน์ เมื่อวันที่ วันที่ 25 กันยายน 2563 ที่ผ่านมา

การหานโยบายสาธารณะที่สมบูรณ์แบบ ที่จะสามารถแก้ไขปัญหาได้อย่างหมดจดอาจเป็นเรื่องยาก แต่การหานโยบายสาธารณะที่ดี หรือเหมาะสมกับบริบท หรือเหตุการณ์ใดเหตุการณ์หนึ่งในช่วงเวลานั้น อาจไม่ได้ยากเกินไป หากเรามีปลายทางร่วมกันคือ การพยายามทำให้สังคมได้รับผลประโยชน์มากที่สุด และได้รับผลกระทบน้อยที่สุด

วิวัฒนาการของนโยบายสาธารณะ

ภายในงาน ดร.ทศพร ได้อธิบายที่มาที่ไปของนโยบายสาธารณะว่า แท้จริงแล้ว นโยบายสาธารณะมีความเก่าแก่พอ ๆ กับอารยธรรมมนุษย์ กล่าวคือ เมื่อมนุษย์เริ่มรวมกลุ่มกัน การจัดระเบียบสังคมก็ถือกำเนิดขึ้น โดยหลักฐานชิ้นแรกที่ปรากฎให้เห็นเป็นประจักษ์นั้นคือ ประมวลกฎหมายฮัมมูราบี (Code of Hammurabi)

ขณะที่ประเทศไทยนั้น หลักฐานแรกของนโยบายสาธารณะ แม้จะไม่ได้ปรากฏให้เห็นอย่างแน่ชัด แต่ก็อาจชี้ได้ว่า ศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหง คือนโยบายสาธารณะแรกของประเทศไทย ซึ่งเนื้อหาในศิลาจารึก ได้มีการระบุถึงการค้าเสรี สำหรับนโยบายสาธารณะในยุคปัจจุบันนั้น ดร.ทศพร อธิบายว่าสามารถแบ่งออกเป็น 3 ยุคสมัย ได้แก่

1. ช่วงปี ค.ศ. 1940 – 1970: เป็นช่วงที่ประเทศไทยเริ่มวาง blue print ในการออกแบบนโยบายสาธารณะ ซึ่งได้รับอิทธิพลจากชาวต่างชาติ ในสมัยสงครามโลกครั้งที่หนึ่งและสอง
2. ช่วงปี ค.ศ. 1980 – 1990: การวางนโยบายสาธารณะของประเทศไทยในตอนนั้น ได้รับอิทธิพลจากแนวคิดเศรษฐศาสตร์นิโอคลาสสิก (Neo-classical Economic) สูง กล่าวคือ เน้นใช้กลไกตลาดเสรี ประกอบทั้งบริบทการเมืองในประเทศเข้มแข็ง จึงยิ่งทำให้สังคมไทยในช่วงนั้นมีการเติบโตอย่างรวดเร็ว
3. ช่วงปี ค.ศ. 2010 – ปัจจุบัน: สำหรับนโยบายสาธารณะของไทยในยุคตั้งแต่สิบปีที่ผ่านมาถึงปัจจุบันนั้น ได้รับผลกระทบจากความไม่มีเสถียรภาพทางการเมืองในประเทศ กล่าวคือ มีการเปลี่ยนแปลงชุดรัฐบาลบ่อยครั้ง ส่งผลให้นโยบายสาธารณะ มีการเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอตามรัฐบาลในแต่ละช่วง

นโยบายสาธารณะที่ดี มีองค์ประกอบอะไรบ้าง

จากที่กล่าวมาข้างต้นจะเห็นได้ว่า นโยบายสาธารณะนั้นมีอยู่อย่างต่อเนื่อง และเกี่ยวข้องกับประชาชนอย่างไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ การออกแบบนโยบายสาธารณะให้ดี ก็เหมือนกับวิชาชีพทั่วไป ที่จำเป็นต้องมีเครื่องมือที่เหมาะสมในการออกแบบนโยบายสาธารณะ กล่าวคือหลังจากคิดวิเคราะห์ออกแบบนโยบายสาธารณะได้แล้ว ก็ต้องมีการนำไปปฏิบัติและประเมินผลถึงความสำเร็จของนโยบายสาธารณะ ถึงอย่างนั้น ในความเป็นจริง มนุษย์เราอาศัยอยู่ในโลกที่ไม่สมบูรณ์ เพราะฉะนั้นจึงไม่มีกลไกใด ที่จะสามารถออกแบบนโยบายสาธารณะได้อย่างสมบูรณ์แบ

การวิเคราะห์นโยบายสาธารณะนั้นจึงมีอยู่ 2 ด้าน ได้แก่ การวิเคราะห์อนาคต มองไปข้างหน้า หรือที่เรียกว่า Prospective Policy มองอนาคตว่าจะเกิดอะไรขึ้น โลกนี้จะมีการเปลี่ยนแปลงอะไรบ้าง เมื่อมีภาพชัดเจนแล้ว แล้วจะเกิดอะไรขึ้น อีกด้านเรียกว่า Retrospective Policy เมื่อนโยบายเกิดขึ้นแล้ว มันกระทบกับชีวิตความเป็นอยู่หรือไม่ นโยบายที่นำไปใช้ส่งผลให้มีการพัฒนาดีขึ้นจริงไหม แล้วจะมีการเปลี่ยนแปลงตามมาอย่างไร

การกำหนดนโยบายสาธารณะจึงมีชุดความคิด และเครื่องมือที่หลากหลาย เช่น หากในอดีตที่เน้นให้รัฐบาลเข้ามามีส่วนร่วม นโยบายสาธารณะในยุคนั้น ก็จะเน้นให้มีการจัดตั้งหน่วยงาน หรือออกฎหมายและข้อระเบียบเพื่อแก้ไขปัญหาเหล่านั้น หากเป็นด้านเศรษฐกิจ ก็จะเป็นการส่งเสริมหรือลดภาษีต่าง ๆ เช่น อยากกระตุ้นให้ประชาชนใช้จ่ายมากขึ้น ก็ออกมาตรการท่องเที่ยวต่าง ๆ ออกมา เป็นต้น หรือในปัจจุบัน ที่ผู้กำหนดนโยบายสาธารณะที่คำนึงถึงประชาชนมากขึ้น การรับฟังเสียงของประชาชนและผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย จึงเป็นอีกหนึ่งในเครื่องมือของการออกแบบนโยบายสาธารณะ นอกจากนั้นแล้ว ยังมีการนำหลักธรรมาธิบาลมาจับใช้ เพื่อวิเคราะห์และประเมินว่า นโยบายสาธารณะที่ถูกนำมาปฏิบัติใช้นั้น เหมาะสมหรือไม่ มีประสิทธิภาพ และไม่ได้กระทบต่อสิทธิเสรีภาพของประชาชนหรือเปล่า เป็นต้น

“คำว่า public (policy) ที่อยู่หน้า policy หมายความว่าอย่างไร มันไม่ใช่ public ที่หมายถึงผลกระทบต่อคนหมู่มาก แต่หมายถึงประชาชนจริง ๆ ที่หายไปจากที่อยู่หน้าคำว่า policy ดังนั้น human-focused จึงเป็น approach ที่ทางสถาบันนโยบายสาธารณะและการพัฒนา จะต้องดึงให้ประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมมากขึ้น” ดร.ทศพร กล่าว

อย่างไรก็ดี เครื่องมือหรือชุดความคิดที่กล่าวมาข้างต้น เป็นเพียงส่วนหนึ่งในการออกแบบนโยบายสาธารณะที่ดี อีกทั้งเครื่องมือและชุดความคิดในการออกแบบนโยบายสาธารณะต่าง ๆ ยังสามารถนำมาประกอบคู่กันในการออกแบบและปฏิบัติใช้

นโยบายสาธารณะและการพัฒนา กับความหวังของประชาชน

แม้เราจะสามารถหาหนทาง ในการออกแบบนโยบายสาธารณะที่ดีได้ แต่เมื่อมองถึงบริบทของโลกแห่งความจริง กลับมีเงื่อนไขมากมาย ที่เหนี่ยวรั้งให้นโยบายสาธารณะที่ถูกวิเคราะห์และออกแบบมาอย่างดี ต้องติดชะงัก ไม่ว่าจะเป็นการเปลี่ยนแปลงรัฐบาลหลายครั้ง จนส่งผลให้นโยบายสาธารณะต่าง ๆ ดำเนินการอย่างไม่ลื่นไหล หรือจะเป็นเรื่องของจำนวนของเจ้าหน้าที่และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ไม่สอดคล้องกับปัญหาที่มีอยู่ และสถานการณ์ไม่คาดฝันอย่างการแพร่ระบาดของไวรัสโควิด-19

จากที่กล่าวมาจะเห็นได้ว่า ประเทศไทยนั้นเผชิญกับความไม่แน่นอนอยู่ต่อเนื่อง ดังนั้นประเทศไทยจึงจำเป็นต้องมีกรอบในการดำเนินยุทธศาสตร์ชาติ โดยดร.ทศพรระบุว่า ทางสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สภาพัฒน์) ได้วางกรอบเอาไว้ทั้งหมด 6 เรื่อง ได้แก่ สร้างความมั่นคง แข่งขันกับนานาชาติได้ พัฒนาทรัพยากรมนุษย์ ทำให้ความเหลื่อมล้ำหมดไป เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมมากขึ้น และสุดท้ายคือปรับระบบบริหารภาครัฐ เป็นการเดินทางที่เราต้องสำเร็จ เพื่อให้ประเทศไทยสามารถหลุดพ้นจากการเป็น ‘ประเทศกำลังพัฒนา’

ดังนั้น เพื่อแก้ไขข้อจำกัดที่มีอยู่ และเดินต่อไปบนเส้นทางที่ไปสู่การเป็น ‘ประเทศพัฒนาแล้ว’ ดร.ทศพร จึงอธิบายว่า สถาบันนโยบายสาธารณะและการพัฒนาจึงถือกำเนิดขึ้นด้วยประการเช่นนี้ เพื่อให้สามารถมองภาพอนาคต ประเมินนโยบายที่ได้มีการดำเนินอยู่ รวมถึงส่งกลับมาว่านโยบายดังกล่าวนั้น ตอบโจทย์หรือไม่และอย่างไร ยิ่งไปกว่านั้น ยังต้องร่วมมือกับภาคเอกชนและองค์กรระหว่างประเทศ เพื่อสร้างเครือข่ายสานสัมพันธ์ในการทำงาน แบ่งปันองค์ความรู้

ดร.ทศพร อธิบายเพิ่มเติมอีกว่า นอกจากนั้นแล้ว การออกแบบนโยบายสาธารณะนั้น ต้องคำนึงถึงการมองทุกอย่างให้เป็นระบบ และมีความสัมพันธ์เชื่อมโยงกันอีกด้วย กล่าวคือ เพราะถ้าหากไม่มองทุกอย่างให้เชื่อมโยงกัน แล้วการแก้ไขปัญหาเพียงเฉพาะจุด อาจกระทบต่ออีกจุด ด้วยเหตุดังกล่าวสถาบันฯ จึงได้ทำคู่มือเช็คลิสต์ เพื่อใช้กับหน่วยงานต่าง ๆ ต่อไปจะทำเรื่องอะไรก็ต้องผ่านเช็คลิสต์ ให้กับนักวิเคราะห์นโยบายและแผน

“สิ่งสำคัญคือพยายามทำให้สังคมได้รับประโยชน์สูงสุดจากนโยบายสาธารณะ นโยบายเหล่านั้นต้องมองภาพไปข้างหน้า ดักรอปัญหาได้ กรุงเทพจะเผชิญอะไร แล้วเราจะเตรียมรองรับปัญหาอย่างไร เป็นนโยบายสาธารณะในลักษณะ forward looking เพราะปัญหาสาธารณะยากนัก ที่จะมีคำตอบที่สมบูรณ์ แต่ที่สำคัญคือ จะต้องพยายามหาตัวที่ดีที่สุด ในการปรับปรุงความเป็นอยู่ของมนุษย์” ดร.ทศพร กล่าวทิ้งท้ายในการจบปาฐกถาเกียรติยศ เพื่อสรุปว่า ไม่ว่าจะเป็นยุคใดๆ ก็ตาม จุดประสงค์สำคัญของการสร้างนโยบายสาธารณะที่ดีนั้น ทำเพื่อสิ่งใด

ไต้หวันเป็นตัวอย่างที่ดีของการ “พลิกวิกฤตเป็นโอกาส” แม้จะต้องเผชิญกับความท้าทายทั้งทางการเมืองและเศรษฐกิจ ก็สามารถใช้ความท้าทายเหล่านั้น มาเป็นจุดเร่งการพัฒนาและปฏิรูป จนกลายมาเป็นหนึ่งในสี่เสือของเอเชีย

ไม่เพียงเท่านั้น ขณะที่เสือตัวอื่นดูมีทีท่าจะเพลี่ยงพล้ำ แต่ไต้หวันกลับยืนโดดเด่น โดยเฉพาะการเป็นโมเดลของการพัฒนาอย่างทั่วถึง หรือการเติบโตแบบ inclusive growth ที่เป็น “พื้นบุญ” สำคัญให้กับไต้หวัน จนสามารถแสวงหา “บุญใหม่” ต่อไปได้อย่างเข้มแข็ง

IPPD ชวนถอดบทวิเคราะห์แผนยุทธศาสตร์การพัฒนาของไต้หวัน ในงานเสวนาออนไลน์ ซีรีส์ชุด “บุญใหม่” ผ่าน Taiwan’s Strategy: บุญเก่า-บุญใหม่ของไต้หวัน ในโลกที่ไม่เหมือนเดิม ที่จัดขึ้นเมื่อวันที่ 27 พฤษภาคม 2563 โดย ดร.อาร์ม ตั้งนิรันดร นักวิจัยสถาบันนโยบายสาธารณะและการพัฒนา อาจารย์ด้านกฎหมายและการพัฒนา คณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และ รศ. ดร.วีระยุทธ กาญจน์ชูฉัตร รองศาสตราจารย์ด้านเศรษฐศาสตร์การเมือง จาก National Graduate Institute for Policy Studies (GRIPS), Tokyo โดยท่านสามารถรับชมวิดีโอบันทึกงานเสวนาได้ ที่นี่ 

4 จุดเปลี่ยนการพัฒนาไต้หวัน

ดร.อาร์ม แนะนำ “พื้นบุญ” เดิมของไต้หวันคือ ความสำเร็จในการปฏิรูปที่ดินและการขับเคลื่อนเรื่องการศึกษา ทำให้ไต้หวันมีชื่อเสียงเรื่อง “inclusive growth” หรือการเติบโตอย่างทั่วถึง โดยเฉพาะความสามารถในการกระจายทรัพยากรและความเท่าเทียม นอกจากนั้น ไต้หวันยังเป็นผู้นำโมเดลการเติบโตด้วยการส่งออก ส่งผลให้เกิดกลไกการแข่งขันและสร้างภาคเอกชนที่มีประสิทธิภาพ

ดร.อาร์ม ชี้ว่าความท้าทายของไต้หวันในตอนนี้ ได้แก่ ตลาดโลกที่ผันผวน จนทำให้มีคำถามตามมาว่า โมเดลการเติบโตด้วยการส่งออกยังใช้ได้หรือไม่ นอกจากนั้น ตลาดภายในที่มีขนาดเล็ก ทำให้เป็นข้อจำกัดในการพัฒนาเทคโนโลยียุคใหม่ ที่ต้องอาศัยขนาดของตลาดอยู่มาก อีกทั้งห่วงโซ่การผลิตด้านเทคโนโลยีภายในของไต้หวันเองยังไม่สมบูรณ์ จึงคงจำเป็นต้องพึ่งพาห่วงโซ่จากภายนอก

แต่กว่าไต้หวันจะประสบความสำเร็จ จนกลายเป็นหนึ่งในสี่เสือของเอเชียได้ รศ. ดร.วีระยุทธ กล่าวว่าเรื่องทั้งหมดไม่ได้เกิดขึ้นฉับพลันทันที หากแต่มีกระบวนการเปลี่ยนผ่านในหลายช่วงสมัย ได้แก่

ช่วงแรกในปี 1952-1962 พรรคก๊กมินตั๋งนำการปฏิรูปที่ดินครั้งใหญ่ ซึ่งนั่นได้เพิ่มให้ประสิทธิภาพการเกษตรของไต้หวันมากขึ้น จนกลายเป็นพื้นบุญสำคัญ และต่อยอดไปเป็นการทำอุตสาหกรรมการเกษตร ที่เกิดการจ้างงานแก่คนจำนวนมากได้

ถัดมาคือช่วงปี 1962–1968 ซึ่งเป็นปีเปลี่ยนผ่านสำคัญ ที่นำไต้หวันสู่การสนับสนุนกิจการท้องถิ่นขนาดกลางและขนาดเล็ก (SMEs) ให้เป็นหัวหอกสำคัญของการพัฒนาเศรษฐกิจ จนมีความสามารถในการแข่งขันในระดับโลกได้ นอกจากนั้นไต้หวันยังเน้นพัฒนากลไกสนับสนุน SMEs ให้มีความสามารถของการแข่งขันในระยะยาว ทั้งระดับกิจการ ระดับท้องถิ่น และระดับประเทศ

ต่อมาในปี 1970–2000 เศรษฐกิจโลกเผชิญความท้าทายจากการที่ญี่ปุ่นและสหรัฐอเมริกา ทำความตกลงเรื่องการเปลี่ยนค่าเงิน ทำให้เกิดการตั้งลำการพัฒนาอุตสาหกรรมใหม่ และไต้หวันเองก็อาศัยโอกาสนี้ ในการขยายฐานการผลิตไปยังภูมิภาคเอเชียตะวันออกได้

และในช่วงปี 2000–ปัจจุบัน ภายหลังจุดเปลี่ยนทางการเมือง ที่ตัวแทนจากพรรคประชาธิปไตยก้าวหน้าพลิกชนะการเลือกตั้ง ทำให้ไต้หวันเกิดการเปลี่ยนแปลงนโยบาย ที่ไปมุ่งเน้นให้ความสำคัญกับการพัฒนาท้องถิ่นมากขึ้น เพื่อกระจายความมั่งคั่งและความสำคัญทางเศรษฐกิจ อีกทั้งไต้หวันยังหันมากำหนดทิศทางของตนเอง ในห่วงโซ่การผลิตโลกให้ชัดเจนขึ้น

จุดเด่นแผนยุทธศาสตร์ที่ทำให้ไต้หวันยืนระยะการเติบโต

รศ. ดร.วีระยุทธ ยังชวนสนทนาถึง 3 หัวใจสำคัญของแผนยุทธศาสตร์การพัฒนาประเทศไต้หวัน ดังนี้

1. ไต้หวันเลือกให้ SMEs เป็นกำลังสำคัญในการพัฒนาเศรษฐกิจของประเทศ โดยพลิกเอาความชำนาญเทคโนโลยีเฉพาะทาง มาผนวกเข้ากับกลไกการสนับสนุนแบบ “สามประสาน” โดยให้รัฐวิสาหกิจเป็นต้นน้ำของการพัฒนา ต่อมาจึงให้ระดับท้องถิ่นแข่งขันกันในช่วงกลางน้ำ แล้วจึงค่อยส่งต่อไปปลายน้ำในระดับประเทศ
2. ไต้หวันมีเสถียรภาพทางเศรษฐกิจในระดับมหภาคสูงมาก มีอัตราเงินเฟ้อที่ค่อนข้างต่ำ มีการกระจายรายได้ที่สูง ความเหลื่อมล้ำต่ำ
3. ไต้หวันวางตำแหน่งของตนบนตลาดโลกได้อย่างฉลาดแยบยล ผ่านการวิเคราะห์ความเข้าใจต่อห่วงโซ่การผลิต โดยไต้หวันจะเน้นวางแผนยุทธศาสตร์ ที่เน้นลงทุนในเทคโนโลยีที่มีวัฏจักรที่สั้น ก่อนจะจับจุดนั้น พลิกเป็นความสามารถในการแข่งขันในตลาดโลก

จากยุทธศาสตร์ไต้หวันสู่ประเทศไทย อะไรคือความแตกต่าง

ก่อนเปรียบเทียบความแตกต่าง ของแผนยุทธศาสตร์การพัฒนาไต้หวันกับประเทศไทย รศ. ดร.วีระยุทธ ยกตัวอย่างเกาหลีใต้ซึ่งเป็นหนึ่งในเสือเศรษฐกิจของเอเชียขึ้นมาเปรียบเทียบด้วย แม้เกาหลีใต้จะมีการเติบโตทางเศรษฐกิจที่ร้อนแรงไม่แพ้กับไต้หวัน แต่เกาหลีใต้เลือกแผนการพัฒนาเศรษฐกิจที่ส่งเสริมกิจการขนาดใหญ่ และยอมปล่อยให้เกิดอัตราเงินเฟ้อ ซึ่งทำให้ความเหลื่อมล้ำของเกาหลีใต้พุ่งสูงตามไปด้วย ต่างไปจากไต้หวัน ที่สนับสนุน SMEs และการกระจายรายได้ ทั้งหมดนี้มาจากการที่รัฐบาลของพรรคก๊กมินตั๋ง ถอดบทเรียนความผิดพลาดในอดีตในจีนแผ่นดินใหญ่ ปัจจัยทางการเมืองจึงมีผลต่อการกำหนดทิศทางยุทธศาสตร์ที่มีคุณภาพของไต้หวัน นำไปสู่การเติบโตแบบมีส่วนร่วมของไต้หวันอย่างทุกวันนี้

เมื่อมองเปรียบเทียบกับประเทศไทย รศ. ดร.วีระยุทธ กล่าวว่า ยุทธศาสตร์ของไต้หวันเน้นวางนโยบายทางอุตสาหกรรม (industrial policy) ที่กำหนดตลาดและเป้าประสงค์อย่างชัดเจน รวมถึงการสร้างความสอดคล้องของงานวิจัย เพื่อพัฒนาประเทศให้เข้ากับอุตสาหกรรมที่ไต้หวันต้องการเข้าแข่งขันกับตลาดโลก ที่สำคัญคือไต้หวันไม่เลือกจะเป็นผู้นำเกม แต่ใช้วิธีการเรียนรู้ว่าตนอยู่ตรงไหนในห่วงโซ่การผลิต และเน้นพัฒนาแต่เทคโนโลยีที่ตนถนัด ขณะที่ไทยจะเน้นรักษาเสถียรภาพทางเศรษฐกิจ และเน้นการลงทุนจากต่างประเทศเป็นหลัก

น้ำนิ่งไหลลึก และพลังแข็งแกร่งที่ซ่อนอยู่ของไต้หวัน

“จงมองสิ่งทั้งปวงจากภายใน” คือคำที่ รศ. ดร.วีระยุทธ ยกขึ้นมาอธิบายพื้นบุญสำคัญของไต้หวัน แม้เราอาจจะไม่ค่อยรู้จักแบรนด์สินค้าของไต้หวันมากเท่าไรนัก แต่มูลค่าเพิ่มของไต้หวัน แทรกอยู่ตามชิ้นส่วนสำคัญภายในสินค้าเทคโนโลยีต่างๆ และทั้งหมดนี้มาจากการวางยุทธศาสตร์ระยะยาวที่ชัดเจนว่า จะสนับสนุนใครเป็นหัวหอกในการพัฒนา จะต้องส่งเสริมการวิจัยและการพัฒนารูปแบบใด แต่ก็เป็นยุทธศาสตร์ที่มีต้นทุนเช่นกัน เพราะไต้หวันจะไม่สามารถกำหนดเกมในอุตสาหกรรมได้ เท่ากับบริษัทเจ้าของตราสินค้านั้นเอง

แม้ปัจจุบันไต้หวันกำลังเผชิญกับแรงกดดันที่หลากหลาย ทั้งจากการเมืองระหว่างประเทศและตลาดโลกที่ผันผวน แต่ไต้หวันยังคงมีโครงสร้างของประชากรหนุ่มสาว อันเป็นจุดแข็งของการพัฒนาเศรษฐกิจในขั้นตอนต่อไป ไต้หวันเป็นหนึ่งในไม่กี่พื้นที่ ที่ได้รับผลประโยชน์จากสงครามการค้าระหว่างจีนและสหรัฐอเมริกา และเมื่อพิจารณาการวางแผนยุทธศาสตร์ของไต้หวันอย่างละเอียดแล้ว เราจะเห็นได้อย่างชัดเจนว่า ทุกครั้งที่มีภัยคุกคามจากภายนอก แต่มักจะกลายเป็นโอกาสของไต้หวัน ที่จะเร่งพลังการเติบโตและการแสวงหาบุญใหม่ เพื่ออนาคตในวันข้างหน้าต่อ ๆ ไป