ในช่วง 2 ปีที่ผ่านมา สถาบันฯ ได้วางรากฐานการขับเคลื่อนงานเพื่อสร้างนโยบายสาธารณะที่ดีขึ้น ผ่าน “เครื่องมือใหม่” “เสียงใหม่” และ “มุมมองใหม่” และทำงานร่วมกับองค์กรภาคีเครือข่ายชั้นนำ ทั้งในและต่างประเทศมากกว่า 40 องค์กร อาทิเช่น สำนักงานสถิติแห่งชาติ สถานีโทรทัศน์ไทยพีบีเอส กลุ่มธนาคารโลก เป็นต้น โดยนำเครื่องมือต่าง ๆ เข้ามาบูรณาการในการพัฒนานโยบายสาธารณะ เพื่อให้ครอบคลุมมิติที่หลากหลาย ทั้งเศรษฐกิจ สังคม สิ่งแวดล้อม เทคโนโลยี และอื่น ๆ โดยมีเป้าหมายเพื่อให้เกิดสังคมที่น่าอยู่ขึ้น เป็นนโยบายที่ตอบโจทย์ต่อทุกภาคส่วนในสังคม

มาดูกันว่ามีโครงการใดที่น่าสนใจ และสามารถต่อยอดต่อไปเพื่อประโยชน์ในการพัฒนาประเทศไทยต่อไป

ดาวน์โหลดรายงานประจำปี 2562-2563 ของ IPPD ได้ที่นี่

ดร. ปกรณ์ อาภาพันธุ์ ผู้อำนวยการ GISTDA กล่าวถึงพันธกิจหลักของ GISTDA ที่มุ่งเน้นการพัฒนาเทคโนโลยีอวกาศและภูมิสารสนเทศมาใช้ในการพัฒนาให้เกิดประโยชน์แก่ส่วนรวม และมีความมุ่งหวังที่จะทำให้หน่วยงานภาครัฐ ภาคเอกชน รวมไปถึงประชาชนสามารถใช้ประโยชน์จากข้อมูลได้ และสามารถเพิ่มมูลค่าทางเศรษฐกิจได้มากขึ้น เช่นเดียวกันกับ IPPD ซึ่ง ดร. นพ. สรภพ เกียรติพงษ์สาร ผู้อำนวยการของ IPPD ได้พูดถึงการทำงานของ IPPD ในการเป็นห้องปฏิบัติการทางนโยบาย (policy lab) ของประเทศที่เน้นประชาชนเป็นศูนย์กลางและเป้าหมายของการพัฒนา โดยใช้ข้อมูลและหลักฐานเชิงประจักษ์ รวมถึงความเห็นของประชาชนในการออกแบบนโยบาย

ด้วยเป้าหมายที่มีร่วมกัน ทั้งสององค์กรจึงได้สร้างความร่วมมือในการนำข้อมูลที่ได้รับจากเทคโนโลยีอวกาศและภูมิสารสนเทศมาศึกษาวิเคราะห์และออกแบบเป็นนโยบายที่เหมาะสมแก่ประชาชนในแต่ละพื้นที่ของประเทศไทย โดยก่อนหน้าการจัดทำข้อตกลงกันอย่างเป็นทางการ ได้มีการร่วมมือกันพัฒนาแผนที่วิเคราะห์ข้อมูลหลายตัวแปร ที่นำเอาข้อมูลเชิงภูมิศาสตร์ ประชากร สิ่งแวดล้อม เกษตรกรรม สุขภาพ การศึกษา และอื่น ๆ ไว้ในเครื่องมือเดียวกัน อำนวยความสะดวกในการวิเคราะห์ข้อมูลเชิงลึก และผู้ใช้งานสามารถเปรียบเทียบข้อมูลระหว่างชุดข้อมูล และช่วงเวลาได้

ในอนาคตอันใกล้นี้ ยังได้มีแผนร่วมกันในการนำข้อมูลเชิงประจักษ์ มาใช้ในการวิเคราะห์นโยบายด้านต่าง ๆ ของประเทศ โดยเน้นเรื่องความอยู่ดีมีสุข (well-being) ความสามารถในการปรับตัวรับมือ (resilience) และความพร้อมสำหรับอนาคต (future-readiness) ผู้สนใจสามารถติดตามผลงานและความร่วมมือของทั้งสององค์กรได้ผ่านทางเว็บไซต์ของสถาบันฯ www.ippd.or.th และ https://gistda.or.th/main/

นับตั้งแต่การแพร่ระบาดของไวรัสโควิด-19 ที่เกิดขึ้นตั้งแต่ปลายปีที่ผ่านมา จนถึงปัจจุบัน ดูจะมีทีท่าที่จะไม่สิ้นสุดง่าย ๆ เมื่อยอดผู้ติดเชื้อทั่วโลกพุ่งไปมากถึง 50 ล้านคนแล้ว ทั้งยังมีหลายภาคส่วนได้รับผลกระทบเป็นวงกว้าง โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบางอย่างผู้สูงวัย ที่เป็นที่ห่วงใยของใครหลายคน

จึงกลายเป็นที่มาของงานเสวนาทางวิชาการ ในหัวข้อ “ความอยู่ดีมีสุขของผู้สูงอายุไทยในยุค COVID-19” จัดขึ้นโดยโครงการ “จุฬาอารี” วิทยาลัยประชากรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ร่วมกับกองทุนประชากรแห่งสหประชาชาติ (UNFPA Thailand) กรมกิจการผู้สูงอายุ กระทรวงพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ สถาบันเวชศาสตร์สมเด็จพระสังฆราชญาณสังวรเพื่อผู้สูงอายุ กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข และสถาบันนโยบายสาธารณะและการพัฒนา (IPPD) เมื่อวันที่ 17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2563 ณ ห้องประชุม Social Innovation Hub ชั้น 1 อาคารวิศิษฐ์ ประจวบเหมาะ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เพื่อนำเสนอโครงการวิจัยเรื่องความอยู่ดีมีสุขของผู้สูงวัย ทั้งในระดับกรุงเทพฯ และระดับประเทศ พร้อมทั้งร่วมกันหาแนวทางแก้ไข และการพร้อมรับมือต่อสถานการณ์การแพร่ระบาดของโควิด-19 หลังจากนี้

โดยภายในงานดังกล่าว ได้รับเกียรติจาก คุณนาจิบ แอสซิฟี (Mr. Najib Assifi) รักษาการผู้อำนวยการ กองทุนประชากรแห่งสหประชาชาติ (UNFPA) ประจำประเทศไทย กล่าวเปิดงาน โดยระบุว่า ประเทศไทยเป็นหนึ่งในประเทศ ที่ได้รับการยอมรับจากทั่วโลกในการจัดการกับสถานการณ์โควิด-19 ได้เป็นอย่างดี และมีการร่วมมือกันระหว่างหน่วยงานเป็นอย่างดี ไม่ว่าจะเป็น ภาครัฐ เอกชน ชุมชนและประชาชนเอง

งานวิจัยการสำรวจความอยู่ดีมีสุขของผู้สูงอายุไทยในยุคโควิด-19 และนัยสำคัญเชิงนโยบาย (Implications of COVID-19 on well-being of Thai older persons: evidence from surveys) โดย รศ. ดร.วิราภรณ์ โพธิศิริ และ ผศ. ดร.รักชนก คชานุบาล จากวิทยาลัยประชากรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เปิดเผยว่าผู้สูงอายุไทยส่วนใหญ่ ต่างประสบปัญหาเรื่องความอยู่ดีมีสุขในช่วงการแพร่ระบาดของโควิด-19 ทั้งในเชิงสังคม เศรษฐกิจ และสุขภาพกายและใจ โดยผู้สูงอายุในกรุงเทพฯ ที่มีแนวโน้มจะได้รับผลกระทบในทุกมิติมากกว่า โดยเฉพาะด้านเศรษฐกิจ

เนื่องจากผู้สูงอายุในเมืองส่วนใหญ่ยังคงทำงาน เมื่อไม่สามารถประกอบอาชีพได้ อีกทั้งยังไม่สามารถออกไปไหนได้ในช่วงมาตรการล็อกดาวน์ ยิ่งทำให้สุขภาพจิตแย่ลงตามไปด้วย ดังนั้น สำหรับข้อเสนอแนะถึงแนวทางต่อจากนี้นั้น ภาครัฐจำเป็นต้องรีบหาทางออก เพื่อป้องกันปัญหา โดยเฉพาะการลดความยากจน ป้องกันคนจนเมืองและส่งเสริมพฤติกรรมเสี่ยงอื่น ๆ ในทุกมิติ

วงเสวนาปรับกระบวนทัศน์เพื่อกำหนดนโยบายพฤฒพลังในยุค COVID-19 (Paradigm shift on active aging policy in the context of COVID-19) โดยมีผู้ร่วมวงเสวนา ได้แก่ ดร.วาสนา อิ่มเอม หัวหน้าสำนักงานกองทุนประชากรแห่งสหประชาชาติ (UNFPA) ประจำประเทศไทย ศ. ดร.จักรพันธ์ สุทธิรัตน์ รองอธิการบดี ด้านการวิจัย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย นพ.สกานต์ บุนนาค ผู้อำนวยการสถาบันเวชศาสตร์สมเด็จพระสังฆราชญาณสังวร เพื่อผู้สูงอายุ กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข นพ.วงวัฒน์ ลิ่วลักษณ์ รองหัวหน้าผู้ตรวจราชการกรุงเทพมหานคร และ คุณจารุวรรณ ศรีภักดี ผู้อำนวยการกลุ่มนโยบายและยุทธศาสตร์ กรมกิจการผู้สูงอายุ และคุณพิชชาภา จุฬา ผู้ช่วยผู้อำนวยการสถาบันนโยบายสาธารณะและการพัฒนา (IPPD) โดยได้รับเกียรติจาก คุณโตมร ศุขปรีชา บรรณาธิการบริหาร a day BULLETIN เป็นผู้ดำเนินการเสวนา

ในโอกาสนี้ คุณพิชชาภาผู้ช่วยอำนวยการสถาบันฯ​ ได้แสดงวิสัยทัศน์ว่า การกำหนดนโยบายนั้น ต้องเริ่มจากมองภาพกว้าง โดยทางสถาบันฯ ได้ดำเนินงานร่วมกับสำนักงานสถิติแห่งชาติ เก็บข้อมูลทั่วประเทศ เพื่อทำการสำรวจและศึกษา เกี่ยวกับความสุขและความหวังโดยพบว่า กลุ่มผู้สูงอายุนั้นมีความเปราะบางมากที่สุด และให้ความสำคัญกับความมั่นคงของชีวิต นอกจากนี้ สถาบันฯ ค้นพบว่ามีผู้สูงอายุที่มีแหล่งรายได้มากกว่า 1 แหล่ง (Gig Economy) ถึง 9% ซึ่งการมีแหล่งรายได้มากกว่าหนึ่งแหล่งนั้น จะเป็นเกราะป้องกัน และเป็นวัคซีนภูมิคุ้นกันมากกว่าแหล่งรายได้เดียว นอกเหนือจากนั้นแล้ว การที่จะมีนโยบายที่สามารถตอบโจทย์กับสถานการณ์การแพร่ระบาดของโควิด-19 นั้น จำเป็นที่จะต้องมีการเก็บรวบรวมข้อมูลที่เหมาะสม จึงเป็นเหตุผลที่ทางสถาบันฯ​ มุ่งสร้างเครื่องมืออย่าง IPPD Map เพื่อแสดงให้เห็นข้อมูลในเชิงพื้นที่ในแต่ละด้าน และสามารถนำข้อมูลเหล่านั้นมาวิเคราะห์ร่วมกันได้ ช่วยในการศึกษาและหาคำตอบนโยบายที่เหมาะสมต่อไปกับทุกกลุ่มเป้าหมาย เพื่ออุดช่องโหว่ง ประเมิน และคาดการณ์สถานการณ์ที่จะเกิดขึ้นในอนาคต และร่วมกันสรรค์สร้างสังคมที่ดีมีสุข ให้แก่ทุกคนทุกวัยอย่างยั่งยืน

สถาบันนโยบายสาธารณะและการพัฒนา ได้จัดงานประชุมวิชาการประจำปี 2563 ในหัวข้อ “Thailand 2020s and Beyond: Building a Better Society Together” ในวันที่ 25 กันยายนที่ผ่านมา ณ สามย่านมิตรทาวน์ฮอลล์ 1 อาคารสามย่านมิตรทาวน์ เพื่อเป็นเวทีในการเผยแพร่ผลงานของสถาบันฯ ที่ได้จัดทำขึ้นตลอดระยะเวลาที่ได้ดำเนินการมา โดยเริ่มต้นด้วยการเปิดประเด็นชวนคิดชวนคุย โดย ดร. นพ. สรภพ เกียรติพงษ์สาร ผู้อำนวยการสถาบันนโยบายสาธารณะและการพัฒนา ในประเด็น Thailand 2020s and Beyond: Building a Better Society Together ด้วย 3 คำถาม ได้แก่ ความสุขของคนไทยเป็นอย่างไร? คนไทยมีความเปราะบางแค่ไหน? และคนไทยมีความหวังกับอนาคตมากเพียงใด?

การสร้างสังคมไทยให้ดีขึ้นน่าอยู่ขึ้น เป็นสิ่งที่องค์กรต่าง ๆ และภาคประชาชนต่างมุ่งมั่นนอกจากความมุ่งมั่นแล้ว ดร. นพ. สรภพ ยังเชื่อว่าเราสามารถทำให้สังคมที่ดีขึ้นได้จริง โดยทุกภาคส่วนต้องร่วมกันคิดและร่วมกันทำ ซึ่งตลอดระยะเวลาที่ผ่านมา สถาบันฯ ได้ร่วมมือภาคีเครือข่ายต่าง ๆ ทั้งในและต่างประเทศ อาทิ ไทยพีบีเอส (ThaiPBS) สำนักงานสถิติแห่งชาติ ตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย กลุ่มธนาคารโลก (World Bank Group) โครงการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ (UNEP) สถาบันเทคโนโลยีแมสซาชูเซตส์ (MIT) เพื่อร่วมกันวิจัย พัฒนา และออกแบบนโยบายระยะยาวเพื่อการพัฒนาประเทศไทยอย่างยั่งยืน

สำหรับการออกแบบนโยบายที่ดีนั้น จำเป็นที่จะต้องมองภาพในระยะยาว เพื่อให้พร้อมรับมือกับการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นอย่างรวดเร็วและไม่แน่นอน ไม่เป็นเพียงการแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้า นอกจากนี้ ยังต้องเน้นให้คนเป็นเป้าหมายและเป็นศูนย์กลางของการพัฒนา ไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือในการพัฒนาเท่านั้น และการออกแบบนโยบายจะต้องอยู่บนพื้นฐานของข้อมูลเชิงลึก มีหลักฐานที่หนักแน่น ผ่านการทดสอบและทดลองแล้ว

“สยาม” ยังยิ้มได้หรือไม่?

สถาบันฯ ได้แสวงหาตัวชี้วัดที่เหมาะสมกับการนำมาใช้พัฒนาประเทศ และได้นำประเด็นเรื่อง “ความสุข-ความเสี่ยง” มาใช้ในการศึกษาวิจัย ข้อมูลจากรายงาน World Happiness Report ประจำปีพ.ศ. 2563 ที่ ดร. นพ. สรภพ ได้นำมาแสดง ชี้ให้เห็นว่าประเทศไทยถูกจัดให้เป็นประเทศที่มีความสุขอยู่ในอันดับที่ 54 จาก 145 ประเทศ ซึ่งอยู่ในอันดับกลาง ๆ คล้ายคลึงกับคำพูดที่ว่า “ประเทศไทยติดกับดักรายได้ปานกลาง” เช่นเดียวกันกับเรื่องของความสุข คนไทยเองก็ดูเหมือนว่าจะ “ติดกับดักความสุขปานกลาง” ด้วยเช่นกัน คนไทยไม่ได้มีเศร้ามาก แต่ก็ไม่ได้มีความสุขที่สุดเช่นกัน

เพื่อสำรวจความสุขของคนไทยทั้งประเทศ สถาบันฯ ได้ร่วมมือกับสำนักงานสถิติแห่งชาติ ในการเก็บข้อมูลว่าความสุขของคนไทยเป็นอย่างไร โดยได้จัดทำในช่วงเดือนมิถุนายน – กรกฎาคม พ.ศ. 2563 โดยทำการสำรวจแบบสุ่มตัวอย่างจำนวน 46,600 คน ทั่วประเทศ ด้วยวิธีการสุ่มตัวอย่างที่สามารถแสดงผลที่เป็นตัวแทนความเห็นของประชาชนไทยได้ แสดงให้เห็นมุมมองความสุขที่หลากหลายของคนไทย ทั้งในเรื่องปัจจัยสำคัญที่มีผลต่อความสุขที่แตกต่างกันออกไป เช่น บ้างว่าเงินคือปัจจัยที่มีผลอันดับหนึ่ง บ้างว่าเป็นเรื่องของความรักในครอบครัว หรืออาจจะเป็นความมั่นคงในชีวิต การแสดงออกได้อย่างอิสระ ความแตกต่างเหล่านี้ส่งผลให้การให้คำนิยามความสุขของคนไทยมีหน้าตาที่ไม่เหมือนกัน ดร. นพ.สรภพ จึงได้ตั้งคำถามชวนคิดไว้อย่างน่าสนใจว่า “แล้วสมการความสุขของคนไทยจะมีหน้าตาอย่างไร?”

การศึกษาในครั้งนี้จึงได้นำเอาปัจจัยหลักที่ขับเคลื่อนความสุขของคนไทยมาวิเคราะห์ ได้แก่ การเงิน สุขภาพ ครอบครัว และความมั่นคงในชีวิต จากผลการสำรวจครั้งนี้ แสดงให้เห็นว่าคนไทยในจังหวัดต่าง ๆ ให้ความสุขไม่เหมือนกัน เช่น คนที่อยู่อาศัยในกรุงเทพมหานคร ให้คุณค่าความสุขในด้านการเงิน และสุขภาพ มากกว่าครอบครัว และความมั่นคงในชีวิต แต่หากไปดูผลการสำรวจของประชากรในจังหวัดเชียงใหม่ จะพบว่าคนเชียงใหม่ให้น้ำหนักไปที่ครอบครัว และการเงิน ทางด้านคนที่อาศัยอยู่ในจังหวัดขอนแก่น ให้ความสุขไปที่การเงิน ความมั่นคง และสุขภาพตามลำดับ คนที่อยู่อาศัยในจังหวัดภูเก็ตมองว่าการเงิน ความมั่นคง และสุขภาพ เป็นปัจจัยที่ส่งผลต่อความสุขของตนตามลำดับ

ผลจากการศึกษาทำให้เห็นว่า ประชากรในแต่ละจังหวัดของไทยต่างให้น้ำหนักและความหมายของตัวแปรที่ไม่เหมือนกัน ดังนั้น การออกแบบนโยบายจึงต้องดูความแตกต่างที่เกิดระหว่างพื้นที่ เพื่อตอบโจทย์สมการความสุขให้เหมาะสมกับบริบทและความต้องการของประชากรในพื้นที่นั้น

เมื่อความสุขมาพร้อมกับความเปราะบาง

ในช่วงการเกิดวิกฤตการณ์โควิด-19 กลุ่มธนาคารโลกได้จัดทำรายงานเพื่อดูความเปราะบางทางเศรษฐกิจ พบว่า เมื่อเปรียบเทียบประเทศไทยกับประเทศเพื่อนบ้าน ความแข็งแกร่งทางเศรษฐกิจของไทยนั้นไม่ได้มีมากนัก โดยในช่วงระยะเวลา 10 ปี (ค.ศ. 2010 – 2019) ผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ หรือ GDP ของไทยนั้นเพิ่มขึ้นถึง 32.7% แต่ความสุขหรือความเป็นอยู่ที่ดีของคนไทยกลับสวนทางกัน โดยลดลง -3.2% และในช่วงวิกฤตการณ์โควิด-19 สภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ได้รายงานว่า GDP ของประเทศไทยลดลง -12.2% ในขณะที่ IPPD และสำนักงานสถิติแห่งชาติพบว่าความสุขของคนไทยลดลงถึง -21.0% แสดงให้เห็นว่า เศรษฐกิจและความสุข ไม่ได้เดินไปด้วยกันเป็นเส้นตรง และเมื่อเกิดวิกฤตการณ์ใด ๆ ขึ้น ก็ทำให้เห็นว่าความสุขของคนไทยเปราะบาง โดยเฉพาะเมื่อเศรษฐกิจของเราป่วยไข้

การวิเคราะห์ผลกระทบจากโควิดระดับครัวเรือน พบว่าครัวเรือนไทยร้อยละ 59.5 มีรายได้ลดลง (ร้อยละ 37.2 มีรายได้เท่าเดิม ร้อยละ 3.3 มีรายได้เพิ่มขึ้น) ในขณะที่ด้านรายจ่าย พบว่าครัวเรือนร้อยละ 51.2 มีรายจ่ายเพิ่มขึ้น (ร้อยละ 43.7 มีรายจ่ายเท่าเดิม และร้อยละ 5.1 มีรายจ่ายลดลง)

นอกจากนี้ ดร. นพ.สรภพ ได้แสดงผลการจัดอันดับ การมองคุณภาพชีวิตในอีก 5 ปีของประเทศต่าง ๆ ทั่วโลกของ Gallop World Poll พบว่า ประเทศไทยอยู่ในลำดับที่ 90 จาก 145 ประเทศ เมื่อมองเฉพาะประเทศไทย จากผลการศึกษาของ IPPD และสำนักงานสถิติแห่งชาติพบว่า คนไทย 11.4% มองว่าอนาคตของตนจะแย่ลง และมีคนไทย 23.9% ที่ประเมินว่า ชีวิตของตนเองจะดีขึ้นในอนาคต ถึงแม้ว่าตัวเลขที่บ่งชี้ถึงความหวังคนไทยจะไม่สูงนัก แต่การร่วมกันสร้างสังคมที่ดีขึ้นที่น่าอยู่ขึ้นโดยทุกภาคส่วนน่าจะเป็นแรงขับเคลื่อนสำคัญที่จะทำให้ความหวังของคนไทยกลับมามีแสงสว่างมากยิ่งขึ้น

คุณเคยตั้งคำถามกับตัวเองหรือไม่ว่า
หากประเทศไทยจะเกิดน้ำท่วมครั้งใหญ่ขึ้นอีกครั้ง คุณจะรับมืออย่างไร?
หากประเทศไทยกำลังจะมีฝุ่นควันและมลภาวะปกคลุม ในระยะเวลาที่ยาวนานและรุนแรงมากยิ่งขึ้น คุณจะต้องทำอย่างไร?

ด้วยบริบทของสังคมโลกที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็ว ‘การสร้างสังคมที่พร้อมรับกับการปรับตัว’ จึงเป็นหนึ่งในประเด็นหลัก ที่สถาบันนโยบายสาธารณะและการพัฒนา ได้หยิบยกขึ้นมาพูดในงานประชุมวิชาการประจำปี 2563 ในหัวข้อ “Thailand 2020s and Beyond: Building a Better Society Together” ในวันที่ 25 กันยายน พ.ศ. 2563 ณ สามย่านมิตรทาวน์ ฮอลล์ 1 อาคารสามย่านมิตรทาวน์ โดย อาจารย์พิชชาภา จุฬา หัวหน้าโครงการวิจัย Beyond Growth ได้เป็นผู้บรรยายในประเด็น “Building a Resilient Society” เพื่อจุดประเด็นการสร้างสังคม ที่พร้อมรับมือกับความเปลี่ยนแปลงให้เกิดขึ้นในสังคมไทย

เมื่อไทยไม่พร้อมรับการปรับตัว

อาจารย์พิชชาภา ได้นำผลจากการทำแบบสำรวจ ที่สถาบันนโยบายสาธารณะและการพัฒนา ร่วมมือกับสำนักงานสถิติแห่งชาติ ในการสำรวจทัศนคติของคนไทยต่อความเสี่ยงด้านภัยพิบัติ พบว่า หากพูดถึงเรื่องความเสี่ยงแล้ว คนไทยส่วนใหญ่ (62%) ยังคิดถึงเรื่องของผลกระทบจากความเสี่ยงเป็นอันดับแรก กล่าวคือ เป็นเรื่องของความเป็นความตาย การบาดเจ็บ ความอันตราย แต่ในทางตรงข้าม ความสามารถในการปรับตัว การเตรียมพร้อมรับมือกับความเสี่ยง ยังคงเป็นประเด็นที่คนไทยมองข้าม

ความเสี่ยงเป็นเรื่องที่ยาก ในการนำมาใช้ในการวางแผนพัฒนา เนื่องจากเป็นเรื่องที่ยังไม่ได้เกิดขึ้น เป็นเพียงโอกาสที่จะเกิด จับต้องไม่ได้ คนส่วนใหญ่จึงยังมุ่งแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นในปัจจุบันมากกว่า อย่างไรก็ตาม ก็เป็นเรื่องที่ปฏิเสธไม่ได้ว่า ความเสี่ยงอันเกิดจากปัจจัยกระทบทั้งภายนอกและภายใน อาทิ สภาวะการเปลี่ยนแปลงของภูมิอากาศโลก ความไม่แน่นอนทางการเมืองการปกครอง นั้นเป็นเรื่องสำคัญ การสำรวจทัศนคติของประชาชนต่อความเสี่ยง จึงเป็นการสร้างพื้นฐานในการพัฒนาที่ดี ซึ่งจะสามารถสร้างนโยบาย ที่สามารถเพิ่มความสุขและลดความเสี่ยงได้ในเวลาเดียวกัน

โดยผลจากการสำรวจดังกล่าว พบว่า ทัศนคติต่อความเสี่ยงนั้นแตกต่างกัน ขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย โดยตัวอย่างที่อาจารย์พิชชาภา ยกขึ้นมา ได้แก่ ประสบการณ์ ซึ่งเป็นปัจจัยหลักที่ส่งผลต่อทัศนคติ เช่น คนที่อยู่อาศัยในกรุงเทพมหานครมองว่า ตนเองต้องประสบกับน้ำท่วมอยู่บ่อยครั้ง และอาจเป็นเพราะเข้าถึงข้อมูล การสื่อสารและการสร้างความตระหนักต่าง ๆ ได้ มากกว่า จึงมองว่าภัยพิบัติด้านน้ำท่วม เป็นความเสี่ยงสูงมากกว่าจังหวัดอื่น ๆ ที่มีประสบการณ์กับน้ำท่วมบ่อยครั้งไม่ต่างกัน เช่น จังหวัดพระนครศรีอยุธยาที่ แม้จะมีสัดส่วนประชากร ที่ต้องเผชิญกับน้ำท่วมมากที่สุดในประเทศ แต่กลับไม่ได้มองว่าพื้นที่ของตนนั้น มีความเสี่ยงสูงมากเท่ากับกรุงเทพมหานคร เป็นต้น

นอกจากนี้ งานวิจัยพบว่า ปัจจัยทางโครงสร้างสังคมอื่น ๆ ยังมีนัยสำคัญ ต่อทัศนคติของคนไทยต่อความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมและภัยพิบัติ ที่แตกต่างกันออกไป อาทิ ความสัมพันธ์ระหว่างรายได้ครัวเรือน และทัศนคติเป็นไปในทิศทางบวก กล่าวคือ ยิ่งมีรายได้ครัวเรือนสูง ทัศนคติต่อความเสี่ยงด้านภัยน้ำท่วมก็สูงตามไปด้วย เช่น กรุงเทพมหานคร เป็นพื้นที่ที่มีรายได้ครัวเรือนเฉลี่ยสูงที่สุดในประเทศ มองว่าตนเองมีความเสี่ยง ที่จะต้องเผชิญกับน้ำท่วมมากที่สุดเช่นกัน เช่นเดียวกับทัศนคติในประเด็นด้านฝุ่นควันและมลภาวะ

อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่ทุกภัยพิบัติที่จะมีความสัมพันธ์เช่นนี้ เช่น ด้านภัยแล้ง ผู้มีรายได้น้อย กลับมองประเด็นความเสี่ยงนี้มากกว่าผู้ที่มีรายได้สูง ส่งผลให้เกิดความเข้าใจมากขึ้นว่า กลุ่มประชากรตามโครงสร้างสังคมที่แตกต่างกันไป อาจมีความตระหนักและความกังวลต่อความเสี่ยง ที่เฉพาะเจาะจงกับวิถีการใช้ชีวิตของตนเอง การพัฒนาจึงควรเข้าใจว่าความเสี่ยงชนิดใดมีแนวโน้มกระทบกับความเป็นอยู่ของคนไทยในกลุ่มที่แตกต่างกันออกไป

นอกจากนี้ ความสัมพันธ์ระหว่างพื้นที่ที่ประสบภัยน้ำท่วม และทัศนคติของคนในจังหวัดยังมีนัยสำคัญทางสถิติที่น่าสนใจ กล่าวคือ กลุ่มจังหวัดภาคอีสาน อาทิ นครราชสีมา อุบลราชธานี ร้อยเอ็ด บึงกาฬ ต่างเป็นจังหวัดที่มีประสบการณ์ต่อน้ำท่วมสูง และรุนแรงต่อเนื่องจากปี พ.ศ. 2554 แต่กลับประเมินความเสี่ยงที่ต้องประสบกับน้ำท่วมในอนาคต อยู่ในค่าระดับปานกลางเท่านั้น กลุ่มจังหวัดเหล่านี้ ควรได้รับการจับตามอง เพราะความเสี่ยงน้ำท่วมในพื้นที่ กำลังสวนทางกับความตระหนักในการรับรู้ความเสี่ยง ของคนในจังหวัด เป็นต้น

อย่าปล่อยให้ความซ้ำซากกลายเป็นเรื่องชาชิน

อาจารย์พิชชาภา ยังได้นำเสนอข้อมูลพื้นที่น้ำท่วมซ้ำซากทั่วประเทศไทย ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2549 – 2562 จากสำนักงานพัฒนาเทคโนโลยีอวกาศและภูมิสารสนเทศ (สทอภ. หรือ GISTDA) พบว่า มีความถี่และช่วงเวลาที่ประสบภัยแตกต่างกันไปในแต่ละปี ความรุนแรงในแต่ละครั้งนั้นก็มีความไม่แน่นอน รวมไปถึงพื้นที่น้ำท่วมซ้ำซากเชิงกายภาพนั้น ก็เปลี่ยนแปลงตามไปด้วย โดยรูปแบบการเกิดของน้ำท่วม ย้ายไปสู่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือมากยิ่งขึ้น การเก็บข้อมูลในระยะยาวเช่นนี้ จะทำให้เห็นถึงรูปแบบและความสัมพันธ์ของความเสี่ยงด้านภัยพิบัติที่อาจเกิดขึ้น ซึ่งจะช่วยให้เราสามารถเตรียมพร้อมได้ดียิ่งขึ้น

ทางด้านการจัดการความเสี่ยงในปัจจุบัน สถาบันฯ ได้นำการประเมินมูลค่าความเสียหายทางตรง (direct cost) มาพิจารณาร่วมกับพื้นที่ที่เกิดน้ำท่วม พบว่า ยังคงมีปัญหาด้านการเก็บข้อมูลอยู่ในหลายพื้นที่ เช่น ในปี พ.ศ. 2554 บางจังหวัดที่ประสบภัยน้ำท่วมมาก กลับไม่มีข้อมูลการประเมินมูลค่าความเสียหาย และเมื่อเปรียบเทียบกับปี พ.ศ. 2559 ข้อมูลด้านการจัดการน้ำท่วมกลับยิ่งแย่ลงไป เนื่องจากมีข้อมูลการประเมินความเสียหายที่ลดลง

อาจารย์พิชชาภา ยังได้พูดถึงความเปราะบางที่เพิ่มขึ้น ของปัญหาภัยพิบัติน้ำท่วมอีกด้วย เนื่องจากการพัฒนาที่ดินในปัจจุบัน สร้างความล่อแหลมต่อภัย (exposure) เพราะตั้งอยู่บนพื้นที่ที่มีความเสี่ยงน้ำท่วมอยู่มาก โดยในภาคกลางและกรุงเทพมหานคร มีพื้นที่เสี่ยงน้ำท่วมที่ซ้อนทับกับพื้นที่เมือง (ตัวเมืองและย่านการค้า พื้นที่ชุมชน) ถึงร้อยละ 17.5 แต่แผนผังเพื่อเตรียมพร้อมในการรับมือความเสี่ยง กลับมีไม่เพียงพอ นอกจากนี้ ยังพบว่าทัศนคติต่อภัยพิบัติน้ำท่วม ยังมีความแตกต่างกันในแต่ละพื้นที่ เช่น จังหวัดอุบลราชธานี นครราชสีมา มีทัศนคติต่อการเกิดน้ำท่วม ต่ำกว่าค่าเฉลี่ยรวมของทั้งประเทศ ทั้ง ๆ ที่พื้นที่เหล่านี้ เป็นเมืองรองที่กำลังเติบโต ยังคงมีการพัฒนาเชิงพื้นที่อย่างต่อเนื่อง และสวนทางกับความเสี่ยงที่เกิดขึ้น แม้ความเสี่ยงเหล่านี้จะมากขึ้น แต่หากสามารถปรับตัวและรับมือ ด้วยการวางแผนและหาแนวทางจัดการที่เหมาะสม

เพื่ออุดช่องว่างจากสถานการณ์ที่ประเทศไทยกำลังเผชิญอยู่ ไทยจำเป็นที่จะต้องปรับตัวเพื่อสร้างสังคมที่ยั่งยืน โดยการปรับเปลี่ยนความคิด และมุมมองการพัฒนา เพื่อสร้างความตระหนักรู้ถึงความเสี่ยงในพื้นที่ตั้งแต่วันนี้ และไม่ปล่อยให้ปัญหาเหล่านี้ เป็นเพียงความชาชินที่เกิดขึ้นในระยะยาว

โครงการวิจัย Beyond Growth (เป้าหมายใหม่: ลดเสี่ยง เพิ่มสุข) ภายใต้ สถาบันนโยบายสาธารณะและการพัฒนา (IPPD) หนึ่งในองค์กรคลังสมองของคนไทย และองค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย (Thai PBS) ตระหนักถึงความสำคัญในการบริหารจัดการความเสี่ยง เพื่อส่งเสริมความสุขที่ยั่งยืนของสังคมไทย เนื่องจากประเด็นดังกล่าว ยังไม่ได้รับการกล่าวถึง และหารือในวงกว้างเท่าที่ควร แม้จะเป็นประเด็นที่จำเป็นต้องคำนึงถึง ในการพัฒนาประเทศก็ตาม

จากการที่มีวิสัยทัศน์ร่วมกันนั้น ระหว่างสถาบันนโยบายสาธารณะและการพัฒนา และองค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย (Thai PBS) จึงร่วมกันจัดงานนิทรรศการภาพถ่ายจากการประกวดในโครงการ “สุขเสี่ยงผ่านเลนส์” โดยได้รับเกียรติจาก คุณพิภพ พานิชภักดิ์ รองผู้อำนวยการ องค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย (Thai PBS) และคุณชาตรี ลดาลลิตสกุล ศิลปินแห่งชาติ สาขาทัศนศิลป์ (สถาปัตยกรรม) พ.ศ. 2562 มาร่วมเสวนาในหัวข้อ "ศิลปะและการขับเคลื่อนสังคม” ณ สามย่านมิตรทาวน์ บริเวณหน้าฮอลล์ 1 ชั้น 5 อาคารสามย่านมิตรทาวน์ เมื่อวันที่ 25 กันยายน 2563 เพื่อส่งเสริมความสุขที่ยั่งยืนของสังคมไทย

การจัดประกวดภาพถ่ายในหัวข้อ “สุขเสี่ยงผ่านเลนส์” มีจุดประสงค์หลักในการรับฟังมุมมอง ความคิดเห็นและเสียงของประชาชนไทยผ่านภาพถ่าย แบ่งเป็น 2 หัวข้อ ได้แก่ “อะไรคือความสุขของคุณ” และ “อะไรคือความเสี่ยงของคุณ” โดยเปิดให้ประชาชนทั่วไปและเยาวชน ส่งภาพถ่ายเข้ามาร่วมประกวด ตั้งแต่วันที่ 13 สิงหาคม –23 สิงหาคม 2563 ที่ผ่านมา โดยมีผู้ส่งภาพถ่ายเข้าประกวดมากถึง 797 ภาพจากทั่วประเทศไทย ที่น่าสนใจ คือการวิเคราะห์สถิติของผู้ส่งภาพถ่ายเข้าประกวด พบว่า ร้อยละ 60 มีอายุต่ำกว่า 22 ปี รองลงมาเป็นอายุระหว่าง 23 – 38 ปี (ร้อยละ 22.9) และอายุระหว่าง 39 – 54 ปี (ร้อยละ 14.1) แสดงให้เห็นถึงความสนใจในการเข้าร่วมโครงการจากกลุ่มเยาวชนและวัยทำงานเป็นส่วนมากอีกทั้งมีผู้ส่งภาพถ่ายเข้าประกวดในหัวข้อ “อะไรคือความสุขของคุณ” จำนวน 430 ภาพ และมีผู้ส่งเข้าประกวดในหัวข้อ “อะไรคือความเสี่ยงของคุณ” จำนวน 367 ภาพ ทำให้ทราบว่าทั้งสองประเด็นได้รับความสนใจจากประชาชนไทยผู้เข้าร่วมประกวดเท่า ๆ กัน และมีศักยภาพในการต่อยอดต่อไป

หลังจากการประกวดเสร็จสิ้น คณะทำงานได้นำส่วนหนึ่งของภาพถ่ายที่ได้รับเลือกเป็น 50 อันดับแรก (Top 50) จากประเภทเยาวชนและประเภทประชาชนทั่วไป ภาพถ่ายที่ได้รับรางวัลชนะเลิศในทั้ง 2 ประเภท รวมถึงรางวัลขวัญใจมหาชนทั้งหมด 13 รางวัล รวมทั้งสิ้น 89 ภาพ และนำมาจัดเป็นนิทรรศการ ร่วมแสดงอยู่ใน งานประชุมวิชาการประจำปีของสถาบันฯ ในหัวข้อ “Thailand 2020s and Beyond: Building a Better Society Together” ในวันที่ 25 กันยายน 2563 ที่ผ่านมา เพื่อเป็นตัวแทนในการสื่อสารและจุดประกายประเด็นที่สำคัญต่อการพัฒนาสังคมให้ดีขึ้น (Better Society) จากมุมมองของประชาชน

ในวันจัดแสดงภาพถ่าย คุณพิภพ ได้กล่าวถึงคุณค่าของภาพถ่าย ซึ่งจับภาพของประเพณี สภาพ หรือความรู้ของสังคม ณ ชั่วขณะหนึ่ง ภาพถ่ายเหล่านี้เป็นเครื่องมือในการตั้งคำถาม อาจเพราะช่างภาพเหล่านี้เห็นเรื่องบางอย่างในสังคม และต้องการสื่อมันออกไป สร้างความมีส่วนร่วมให้สังคมวงกว้าง คุณพิภพมองภาพเหล่านี้เป็นคำถามแก่สังคม โดยเน้นว่าผู้ดู คือผู้มีคำตอบ และเน้นย้ำว่า “การใช้ภาพถ่ายเป็นสื่อ เป็นการขับเคลื่อนที่มีประสิทธิภาพ เพราะก้าวข้ามข้อจำกัดของการสื่อสารด้วยตัวหนังสือ”

ด้านคุณชาตรีเสริมว่า ภาพถ่ายที่ดีทำให้บางส่วนของสังคมที่เคยซ่อนเร้นอยู่ คมชัดขึ้น งานภาพหนึ่ง ๆ คือความงามที่ส่งต่อได้ เพื่อให้เกิดการคิดและตระหนักรู้ต่อ ว่าแต่ละคนเป็นส่วนหนึ่งของสังคมเดียวกัน งานศิลปะช่วยให้ผู้ดูเห็นโลกที่เป็นจริง และเป็นกลาง คล้ายกับแนวคิด “คิดอย่างสากล ทำอย่างท้องถิ่น” ภาพถ่ายอาจดูเหมือนเครื่องมือในการสื่อสารของคนตัวเล็ก ๆ แต่แท้จริงแล้ว มันคือการสร้างความหวังให้สังคม คุณชาตรีเสริมท้ายไว้อีกว่า นิทรรศการภาพถ่ายในครั้งนี้ สร้างความหวังให้คุณชาตรีด้วยเช่นกัน

อย่างไรก็ดี นอกเหนือจากการจัดงานนิทรรศการภาพถ่าย การคุยเสวนา และจัดทำหนังสือบันทึกภาพถ่ายที่ได้รับรางวัลแล้ว สถาบันฯ มุ่งมั่นที่จะส่งเสริมเสียงของประชาชนไทย ด้วยการนำผลงานภาพจากงานประกวด มาใช้ประกอบกับผลงานต่างๆ ของสถาบันฯ ที่สะท้อนความสุขและความเสี่ยงของประชาชนไทยในหลายรูปแบบ อาทิ งานวิจัย รายงาน กิจกรรม บทความออนไลน์ และการเล่าเรื่องด้วยข้อมูล (data story) ซึ่งจะส่งผลให้การรวบรวมความคิดเห็น ของประชาชนผ่านภาพถ่ายจากการประกวดในครั้งนี้ จะกลายเป็นอีกหนึ่งเวที ที่สาธารณชนส่วนใหญ่สามารถเข้าถึงได้ ทั้งยังเป็นโอกาสดีในการสะท้อนเสียง จากกลุ่มของประชาชน ที่สังคมอาจไม่เคยได้ยินมาก่อน เพื่อช่วยกันสร้างบทสนทนาและสะท้อนมุมมองใหม่ ๆ ตามพันธกิจของสถาบันนโยบายสาธารณะและการพัฒนาสืบต่อไป

รายชื่อผู้ได้รับรางวัล

ประเภทประชาชนทั่วไป
1. รางวัลชนะเลิศ
คุณศิริพงศ์ ปทุมอัครินทร์
2. รางวัลชนะเลิศอันดับที่หนึ่ง
คุณสาโรจน์ ปาลกวงศ์ ณ อยุธยา
3. รางวัลชนะเลิศอันดับที่สอง
คุณกัญญานัท แดงนา
4. รางวัลชมเชย ( 3 รางวัล)
คุณธนวัฒน์ ทองจันทร์
คุณนพพล ไม้พลวง
คุณสุกฤษฏิ์ หิรัญสารพงศ์

ประเภทเยาวชน
1. รางวัลชนะเลิศ
คุณสุไลมาน ตันหยงอุตง
2. รางวัลชนะเลิศอันดับที่หนึ่ง
คุณพัสกร แนบสนิท
3. รางวัลชนะเลิศอันดับที่สอง
คุณพิชญนันท์ เสาโกมุท
4. รางวัลชมเชย (3 รางวัล)
คุณรหัท กิจจริยภูมิ
คุณศิริน ม่วงมัน
คุณวันวิสา โม้ทองสี

และรางวัลขวัญใจมหาชน (popular vote)
คุณศิริพงศ์ ปทุมอัครินทร์

เพื่อศึกษาประเด็นนี้อย่างถี่ถ้วน สถาบันนโยบายสาธารณะและการพัฒนานำเสนอเรื่องราวข้อมูล “โควิดทำให้คิดใหม่ ทางเลือกของมาตรการลดอุบัติเหตุทางถนน” ที่จะพาผู้อ่านมาทำความเข้าใจข้อมูลและการวิเคราะห์ที่เกี่ยวข้อง ตั้งแต่สาเหตุหลักการเสียชีวิตของคนไทย กลุ่มเสี่ยงของอุบัติเหตุบนท้องถนน ไปจนถึงผลประโยชน์ ต้นทุนและประสิทธิภาพในการลดอุบัติเหตุของมาตรการที่ภาครัฐบังคับใช้

กดดูเรื่องราวข้อมูลฉบับเต็มได้ที่นี่

• ภาพถ่ายจากงานประกวดจะเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการวิจัยด้วยภาพ (visual resesarch method)
• ผลลัพธ์จากงานจะเป็นข้อมูลส่วนหนึ่งของ IPPD Data Map และ Data Story เพื่อสะท้อนเสียงและภาพที่ประชาชนไทยในพื้นที่เห็นอย่างแท้จริง

อ่านรายละเอียดเพิ่มเติม